603 - Extra aflevering: vijf zomerboeken en een film - Betrouwbare Bronnen

603 - Extra aflevering: vijf zomerboeken en een film

Jaap Jansen en PG Kroeger lazen vijf zeer interessante boeken en bekeken een magnifieke film. De zomerboeken zitten vol ideeëngeschiedenis en politieke conflicten gedurende vele eeuwen. Met persoonlijke verhalen, portretten, onthullingen en worstelingen met democratie, dictatuur, geloof en tolerantie.

***

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

De film De Gaulle: Résistance draait vanaf 6 augustus 2026 in de bioscoop

Steun Greenpeace in de strijd tegen onherstelbare schade door diepzeemijnbouw. Teken de brief aan het kabinet-Jetten

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.

***

1) Willem van Oranje, Apologie – Vertaald en ingeleid door René van Stipriaan (Querido Facto)

Prachtig bezorgd boek door René van Stipriaan neemt de lezer mee op reis door het leven, werken en denken van 'de Zwijger' in de jaren tussen1540 en 1580. Geen andere leider in onze streken publiceerde ooit zo'n persoonlijke verantwoording van zijn politiek, filosofie, strategische en spirituele keuzen. Vanaf zijn tienertijd speelt hij een prominente rol in de aristocratie van Europa, opgevoed en als prins gevormd door de absolute elite van de machtigste familie, de Habsburgers. Keizer Karel en diens zus Maria van Hongarije blijven zijn rolmodellen. Juist daarom keert hij zich af van ‘de tirannie die mij mijn hart doorwondt'. Oranje kiest tegen bruut geweld en onderdrukking en voor de vrijheden van de Nederlanden.

Apologie is een uitdagend en gedurfd boek. Hij richt zich tot de Staten-Generaal, de bevolking in den brede en heel de Europese elite. Hij bepleit vreedzame matiging en beginselvastheid, ook tegen al te felle calvinisten en allereerst tegen het Spaans bewind, dat het beleid van zijn rolmodellen had verraden. De toon, ironie, felheid en scherpte van zijn redeneringen laten ons merken waarom hij destijds zo bekend was als briljant redenaar. Oranje is in dit boek zijn eigen memoires-auteur, politiek spindoctor, spiritueel filosoof en vurig bepleiter van de vrijheid van geweten, burgerrechten en tolerantie van verschillen tussen overtuigingen en beginselen.

2) Peter Longerich – Onwillige Volksgenoten (Hollands Diep)

De propaganda en de decoratie van het Nazibewind kennen we. Maar wat dachten de mensen die in de bioscoop de Wochenschau zagen en Leni Riefenstahls films eigenlijk zelf? Longerich dook in diepe, uitvoerige bronnen en schetst de 'Stimmunggeschichte' van het Duitse volk in de Nazitijd. Een tijdsbeeld als zelden vertoond met feiten en analyses van de 'stemming onder de mensen' van Beieren tot Bremen. Boeren blijken ontgoocheld door het opgelegde productiebeleid en zien hun dagloners en masse wegvluchten. Arbeiders zien de armoede van de crisis welbewust voortduren. Massaal klagen burgers over partijmanifestaties en 'vrijwillige’ donaties. Al heel vroeg - rond 1935 - is oorlogsangst dominant. Met heftige conflicten tussen het regime en gelovigen. Kerken werden verzetshaarden, Hitler durfde nooit hard door te pakken. Propaganda-triomfen als de Olympiade konden angst en wegkijken niet verdrijven.

Het boek biedt bovendien een verfijnd stuk 'bureaucratie-geschiedenis'. Want het was niet vanzelfsprekend om die 'stemmingen en indrukken' in een dictatuur zonder meer door te spelen naar boven. Hoe de Duitse ambtenaren hun rol als rapporteurs inkleedden, hoe zij boodschappen verpakten, de feiten niet konden verhullen, dus dan maar in balans brachten laat Longerich ook zien. Heel herkenbaar, zeker als je zulke patronen ook nu aanschouwt in Poetins Rusland of Trumps MAGA-sfeer.

3) Auke Kok – Mussert (Hollands Diep)

Auke Koks biografie is rijk en onthullend. Hij slaagt erin een politiek onbenul, een onaantrekkelijke hoofdpersoon toch heel boeiend te maken. Mussert was een antiparlementair en autoritair techneut. Collega's brachten hem Mussolini's fascisme bij, ook een regime dat verzot was op moderne techniek en autoritair optreden. En Indische kringen zorgden voor een racistisch superioriteitsaffect.

Dat werd de politieke brug naar de nazi-ideologie. Nederlanders verdienden in het Germaanse wereldrijk een eigen, machtige plaats naast Hitlers ariërs, meende hij. De NSDAP-leiding zag dat toch wat anders en Arthur Seyss Inquart noteerde dat Mussert geen sieraad was voor het naziregime. Integendeel. Hij was koppig, had geen mensenkennis, werd door de bevolking geen leidersfiguur maar een landverrader gevonden en Mussert voerde een beroddelde levenswandel. Tot in zijn proces na de bevrijding klopte hij zich op de borst voor zijn moed tegenover de Duitsers. Hij had immers Neerlands lot van annexatie zoals Oostenrijk of Sudetenland verhinderd, daar zou hij uiteindelijk een standbeeld voor krijgen, dacht hij.

4) Willem de Bruin – Ontspoord (Atlas Contact)

Hoe ondergaat een samenleving en haar politiek bestel een overweldigende technologisch revolutie? Ontspoord gaat over de komst en dominantie van de allernieuwste industriële mobiliteit - de spoorwegen - maar heel dat verhaal over de 19e eeuw gaat over deze tijd. De opmars van het internet en de actuele AI-revolutie komen steeds in je hoofd op bij het lezen van het fascinerende tijdsbeeld van het destijds arme en achterop lopende Nederland na 1830.

Ideologische principes over de publieke zaak en particuliere taken domineerden het debat. Maar dat spoorwegen een heel eigen organisatie van technologische finesse, lange termijn investeringen en sociale sturing vereisten zagen velen pas laat. De liberaal Thorbecke maakte een zwenking naar overheidssturing. Abraham Kuyper zag de geheel nieuwe infrastructuur als een staatstaak die God had opgedragen. Bismarck vond het een strategisch netwerk van zo'n geopolitieke betekenis, dat het nimmer aan ondernemers overgelaten kon worden. De Eerste Wereldoorlog bewees zijn gelijk, ook in ons land. In 1937 waren de NS een feit, uiteindelijk. De discussie - zelfs de 19e-eeuwse - stond nadien niet stil. Paars overwoog heel even de NS naar de Beurs te brengen. De actuele dreiging in Europa en de NAVO-planning bewijzen nogmaals Bismarcks profetische blik.

5] Bastiaan Rijpkema & Bart Schreuders (red.) – Tolerantiedenkers (Prometheus)

Is er een actueler, indringender thema dan de verhouding tussen democratie en tolerantie en de vele misverstanden over wat tolerantie eigenlijk is? Dit boek biedt twintig portretten van onmisbare denkers - vooral een soort ideeënschets - van Plato tot Chantal Mouffe en Barbara Skarga. Bekende namen komen langs, waarbij hun soms verrassende gedachten over ruimdenkendheid en geslotenheid centraal staan. Tocqueville natuurlijk, Spinoza, Machiavelli, Popper, Camus en Erasmus uiteraard.

Het boek is niet te missen doordat er mensen aan het woord komen die niet elke dag over de tong gaan, maar bijzonder inspirerend zijn. Nicolaus Cusanus (1401 – 1464) uit een wijndorp aan de Moezel bijvoorbeeld. In de 15e eeuw een essentieel diplomaat en geleerde die door heel Europa reisde. Hij betoogde dat als God oneindig is en één, dan de mens dit nooit zal bevatten. Mensen zullen een eigen, onvolmaakt idee van die 'Heilige Wijsheid' - inderdaad, Hagia Sophia - ontwikkelen, beseffend dat zij 'wetende onwetenden' zijn. Alle reden dus tot intensieve, tolerante dialoog om zo dichterbij dat mysterie te komen. Hij zocht daarom nadrukkelijk zelf zo'n dialoog met de Islam op. En ervoer dat tolerantie dan, ook, schuurt en afstand meebrengt. En nooit passief kan zijn, maar dwingt tot actieve dialoog.

De Franse denker Claude Lefort (1924 – 2010) - inspirator van Paul Frissen – was als jong trotskist afkerig van het Stalinisme en zo ook van Sartre. Hij zag dat democratie tolerantie vereist, omdat de plaats van de macht per definitie leeg is, alleen tijdelijk vervuld op zijn best. En hij definieerde dat er 'le politique' is - het democratisch bestel van instituties en regels - en 'la politique' - de geesteshouding die daarbij past, zoals het voorkomen van 'permanente vijandschap' en zondebokken. Bestel en ethos. Verwar die vooral niet.

***

Verder luisteren

580 - Lenteboekenspecial

555 – Winterboeken: dominanten en dissonanten in een veranderende wereld

527 - Politici en hun boek

522 - Zeven zomerboeken

472 - Winterboekeneditie - Premiers, Leiderschap, Macht

441 - Extra zomeraflevering: boekenspecial!

395 - Vijf boeken en een afscheidsbrief

363 - Extra zomeraflevering: PG tipt boeken!

286 - Extra zomeraflevering: PG tipt boeken!

269 - Vijf boeken die je moet lezen om Europa beter te begrijpen