Optimisme als opdracht.  “En dat geldt zeker in een klotetijd als deze", zegt Jo Ritzen (1945) als hij de titel van zijn memoires toelicht. De voormalige onderwijsminister, universiteitsvoorzitter, vicepresident van de Wereldbank en naar eigen zeggen vaak ‘een bezoeking’ voor zijn ambtenaren, vertelt buitengewoon openhartig over zijn belevenissen in de Haagse politiek. Met de ambtenarij, zijn partij de PvdA – hij was op zijn 27ste al sparring partner van Joop den Uyl - en op het wereldtoneel.

Jaap Jansen en PG Kroeger praten met hem over wat hij als ideeënleverancier en als bestuurder in gang zetten en achteraf niet goed zag. Ritzen portretteert daarbij de grote namen uit die tijd van heel dichtbij en vaak verrassend. "Wim Kok had gelijk dat hij van mij af wilde", zegt hij, maar vertelt daarna smakelijk hoe Kok als nieuwe minister-president een financiële truc moest slikken nadat Ritzen alsnog prolongeerde.

***

Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens én als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen 

Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!

Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje adverteren@dagennacht.nl en wij zoeken contact.

***

Ritzens eerste politieke rol was die van de maker van het banenplan van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Den Uyl in 1981. Dat werd een soort ontgroening, want politiek was dat plan meteen al morsdood en tegenwerking van ambtenaren deed de rest. De PvdA ging oppositie in, maar Ritzen vond eigenlijk dat Ruud Lubbers met zijn stevige beleid gelijk had. Toen hij zijn partij daarover advies gaf, bleek Den Uyl het met zijn voorstellen eens, maar partijvoorzitter Max van den Berg sprak het veto uit. "We zijn er nog niet aan toe," verzuchtte Den Uyl volgens Ritzen.

Wim Kok nam adviseur Ritzen over uit de boedel van Den Uyl. “Hij vond net als ik die Haagse werkelijkheid, de Tweede Kamer, zo'n rare wereld." Dat schiep een band. Ritzen werd in 1989 minister van Onderwijs en Wetenschappen. Precies toen de Muur viel. "Dat was ook weer zo merkwaardig. Men keek ernaar en ging vervolgens gewoon door met de lopende zaken."

Het werd geen fijne tijd, al houdt Ritzen zich groot. In plaats van investeren in onderwijs en kennis moest hij hard bezuinigen. Veel talent voor compromissen bleek hij niet te hebben. Kok raakte meer en meer geïrriteerd. “Hij vond dat ik hem kunstjes flikte." Ritzen besefte dat zijn rol was uitgespeeld. De film voor zijn afscheid was al gemaakt, het portret voor de O&W-galerij al geschilderd.

Hoe hij als 'boeienkoning van Zoetermeer' in 1994 toch in het eerste kabinet-Kok als minister terugkwam, is zelden zo openhartig verteld. Hij dankte veel aan nota bene Frits Bolkestein. "Die was meer fan van mij dan ik van hem," grinnikt Ritzen. Intussen deed hij ook ervaring op met Pim Fortuyn. "Interessante man, maar wel een warhoofd. Hij vloog alle kanten op." En met Dick Schoof, ambtenaar met een kamer die tot de nok toe gevuld was met ordners. "Inventief was hij, prima man. Zijn latere kabinet was natuurlijk een verschrikking. Hij was het enige lichtpuntje in dat duister."

Met zijn ambtenaren, de universiteiten en hogescholen en met Gerrit Zalm op Financiën had Ritzen het niet makkelijk. Hij strooide voortdurend ideeën het departement in. "Ik was het loket van wat er speelde in de scholen." Toch was de sfeer tijdens Paars gemoedelijker dan onder Lubbers. "Die kabinetsvergaderingen waren wat sacraal. Lubbers ging voor in een hoogmis, maar hij had vaak vooraf al de conclusies bedacht.”

In de Paarse periode gingen hij en de PvdA te gemakkelijk mee met in het VVD-denken. "Voor de VVD was marktwerking geen intellectuele kwestie, een beleidsoptie, maar een dogma.” Zo zijn destijds kansen voor een lange termijnbeleid van investeringen verspeeld, ziet hij nu.

Na zijn ministerschap ging Ritzen naar de Wereldbank in Washington. Met een Global Education Fund adviseerde hij arme landen over effectief onderwijsbeleid. Hij leerde er successen aanmoedigen, maar schrok ook van regimes waar corruptie endemisch bleek. "In Marokko durfde de nieuwe koning echte hervormingen wel aan. In de kranten was ik de kop-van-jut; die vreselijke man van de Wereldbank. Een groter compliment kun je niet krijgen, hè?"

Hij kwam terug naar zijn Limburg en naar de universitaire wereld. Vol vuur vertelt hij over de Europese missie van zijn Maastricht University. En weer botste het met zijn eigen partij, nu met minister Ronald Plasterk op Onderwijs. Diens volgens Ritzen ‘beperkte blik op de wereld’ was toen al bron van ergernis. De verdere Werdegang ontlokt Ritzen onparlementaire taal.

Zelf is hij positief over de komst van PRO - "Ik ben voor een sterk links blok, altijd geweest hè?" – en buitengewoon te spreken over D66-minister Rianne Letschert, die ook in Maastricht bestuursvoorzitter was. "Ik hoop zeer dat zij de kans krijgt als minister meerjarig beleid te kunnen maken, in meerdere kabinetten. Onderwijsbeleid heeft altijd lange adem nodig om tot bloei te komen."

Ook daarom dus dat 'optimisme als opdracht' voor beleidsmakers. Dat dit motto van Karl Popper stamt, blijkt voor Ritzen een verrassing. "Hij heeft het dus in elk geval niet van mij geleend, hè?"

***

Verder lezen

De memoires van Jo Ritzen

***

Verder luisteren

594 - De komst van PRO verandert het politieke landschap

532 – GroenLinks-PvdA: het glibberige pad naar één partij

480 - De dilemma's van links

64 - Wim Kok, een leven op eigen kracht - gesprek met biograaf Marnix Krop

09 - Special: leven en werk van Wim Kok

88 - Leven en werk van onderwijsvernieuwer Jos van Kemenade

461 - Ruud Lubbers zag het een slag anders

164 - Dries van Agt 90 - Eigenzinnig politicus, paradijsvogel, wereldburger

213 - Van Agt/Den Uyl/Terlouw (1981), de verschrikkelijkste kabinetsformatie ooit

351 - Politiek als hartstocht: drie jonge bewindslieden uit het kabinet-Den Uyl vijftig jaar later

01 - D66 moet linkser, vindt oud-partijleider Jan Terlouw

226 - In het oog van de orkaan: Roel in 't Veld over wat er mis is met politiek en bestuur 

316 - Geheelonthouders en andere epische drinkers in de politiek 

587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'

***

Tijdlijn

00:00:00 – Deel 1

00:32:49 – Deel 2

01:10:14 – Deel 3

01:50:26 – Einde

<a href="https://www.boom.nl/geschiedenis/100-20094_Optimisme-als-opdracht">Optimisme als opdracht</a>.&nbsp; &ldquo;En dat geldt zeker in een klotetijd als deze", zegt Jo Ritzen (1945) als hij de titel van zijn memoires toelicht. De voormalige onderwijsminister, universiteitsvoorzitter, vicepresident van de Wereldbank en naar eigen zeggen vaak &lsquo;een bezoeking&rsquo; voor zijn ambtenaren, vertelt buitengewoon openhartig over zijn belevenissen in de Haagse politiek. Met de ambtenarij, zijn partij de PvdA &ndash; hij was op zijn 27ste al sparring partner van Joop den Uyl - en op het wereldtoneel.
Jaap Jansen en PG Kroeger praten met hem over wat hij als idee&euml;nleverancier en als bestuurder in gang zetten en achteraf niet goed zag. Ritzen portretteert daarbij de grote namen uit die tijd van heel dichtbij en vaak verrassend. "Wim Kok had gelijk dat hij van mij af wilde", zegt hij, maar vertelt daarna smakelijk hoe Kok als nieuwe minister-president een financi&euml;le truc moest slikken nadat Ritzen alsnog prolongeerde.
***
Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&amp;Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens &eacute;n als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&amp;Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar <a href="https://www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen">www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen</a>&nbsp;
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. <a href="https://vriendvandeshow.nl/bb">Word ook vriend van de show!</a>
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? <a href="mailto:adverteren@dagennacht.nl">Zend ons een mailtje</a> adverteren@dagennacht.nl en wij zoeken contact.
***
Ritzens eerste politieke rol was die van de maker van het banenplan van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Den Uyl in 1981. Dat werd een soort ontgroening, want politiek was dat plan meteen al morsdood en tegenwerking van ambtenaren deed de rest. De PvdA ging oppositie in, maar Ritzen vond eigenlijk dat Ruud Lubbers met zijn stevige beleid gelijk had. Toen hij zijn partij daarover advies gaf, bleek Den Uyl het met zijn voorstellen eens, maar partijvoorzitter Max van den Berg sprak het veto uit. "We zijn er nog niet aan toe," verzuchtte Den Uyl volgens Ritzen.
Wim Kok nam adviseur Ritzen over uit de boedel van Den Uyl. &ldquo;Hij vond net als ik die Haagse werkelijkheid, de Tweede Kamer, zo'n rare wereld." Dat schiep een band. Ritzen werd in 1989 minister van Onderwijs en Wetenschappen. Precies toen de Muur viel. "Dat was ook weer zo merkwaardig. Men keek ernaar en ging vervolgens gewoon door met de lopende zaken."
Het werd geen fijne tijd, al houdt Ritzen zich groot. In plaats van investeren in onderwijs en kennis moest hij hard bezuinigen. Veel talent voor compromissen bleek hij niet te hebben. Kok raakte meer en meer ge&iuml;rriteerd. &ldquo;Hij vond dat ik hem kunstjes flikte." Ritzen besefte dat zijn rol was uitgespeeld. De film voor zijn afscheid was al gemaakt, het portret voor de O&amp;W-galerij al geschilderd.
Hoe hij als 'boeienkoning van Zoetermeer' in 1994 toch in het eerste kabinet-Kok als minister terugkwam, is zelden zo openhartig verteld. Hij dankte veel aan nota bene Frits Bolkestein. "Die was meer fan van mij dan ik van hem," grinnikt Ritzen. Intussen deed hij ook ervaring op met Pim Fortuyn. "Interessante man, maar wel een warhoofd. Hij vloog alle kanten op." En met Dick Schoof, ambtenaar met een kamer die tot de nok toe gevuld was met ordners. "Inventief was hij, prima man. Zijn latere kabinet was natuurlijk een verschrikking. Hij was het enige lichtpuntje in dat duister."
Met zijn ambtenaren, de universiteiten en hogescholen en met Gerrit Zalm op Financi&euml;n had Ritzen het niet makkelijk. Hij strooide voortdurend idee&euml;n het departement in. "Ik was het loket van wat er speelde in de scholen." Toch was de sfeer tijdens Paars gemoedelijker dan onder Lubbers. "Die kabinetsvergaderingen waren wat sacraal. Lubbers ging voor in een hoogmis, maar hij had vaak vooraf al de conclusies bedacht.&rdquo;
In de Paarse periode gingen hij en de PvdA te gemakkelijk mee met in het VVD-denken. "Voor de VVD was marktwerking geen intellectuele kwestie, een beleidsoptie, maar een dogma.&rdquo; Zo zijn destijds kansen voor een lange termijnbeleid van investeringen verspeeld, ziet hij nu.
Na zijn ministerschap ging Ritzen naar de Wereldbank in Washington. Met een Global Education Fund adviseerde hij arme landen over effectief onderwijsbeleid. Hij leerde er successen aanmoedigen, maar schrok ook van regimes waar corruptie endemisch bleek. "In Marokko durfde de nieuwe koning echte hervormingen wel aan. In de kranten was ik de kop-van-jut; die vreselijke man van de Wereldbank. Een groter compliment kun je niet krijgen, h&egrave;?"
Hij kwam terug naar zijn Limburg en naar de universitaire wereld. Vol vuur vertelt hij over de Europese missie van zijn Maastricht University. En weer botste het met zijn eigen partij, nu met minister Ronald Plasterk op Onderwijs. Diens volgens Ritzen &lsquo;beperkte blik op de wereld&rsquo; was toen al bron van ergernis. De verdere Werdegang ontlokt Ritzen onparlementaire taal.
Zelf is hij positief over de komst van PRO - "Ik ben voor een sterk links blok, altijd geweest h&egrave;?" &ndash; en buitengewoon te spreken over D66-minister Rianne Letschert, die ook in Maastricht bestuursvoorzitter was. "Ik hoop zeer dat zij de kans krijgt als minister meerjarig beleid te kunnen maken, in meerdere kabinetten. Onderwijsbeleid heeft altijd lange adem nodig om tot bloei te komen."
Ook daarom dus dat 'optimisme als opdracht' voor beleidsmakers. Dat dit motto van Karl Popper stamt, blijkt voor Ritzen een verrassing. "Hij heeft het dus in elk geval niet van mij geleend, h&egrave;?"
***
Verder lezen
<a href="https://www.boom.nl/geschiedenis/100-20094_Optimisme-als-opdracht">De memoires van Jo Ritzen</a>
***
Verder luisteren
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/594-de-komst-van-pro-verandert-het-politieke-landschap">594 - De komst van PRO verandert het politieke landschap</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/532-groenlinks-pvda-het-glibberige-pad-naar-n-partij">532 &ndash; GroenLinks-PvdA: het glibberige pad naar &eacute;&eacute;n partij</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/480-de-dilemmas-van-links">480 - De dilemma's van links</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/64-wim-kok-een-leven-op-eigen-kracht-gesprek-met-biograaf-marnix-krop">64 - Wim Kok, een leven op eigen kracht - gesprek met biograaf Marnix Krop</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/09-special-leven-en-werk-van-wim-kok-met-jeltje-van-nieuwenhoven-joop-van-den-berg-gijs-van-dijk-en-pg-kroeger">09 - Special: leven en werk van Wim Kok</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/88-leven-en-werk-van-onderwijsvernieuwer-jos-van-kemenade">88 - Leven en werk van onderwijsvernieuwer Jos van Kemenade</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/461-ruud-lubbers-zag-het-een-slag-anders">461 - Ruud Lubbers zag het een slag anders</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/164-dries-van-agt-90-eigenzinnig-politicus-paradijsvogel-wereldburger">164 - Dries van Agt 90 - Eigenzinnig politicus, paradijsvogel, wereldburger</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/213-van-agt-den-uyl-terlouw-1981-de-verschrikkelijkste-kabinetsformatie-ooit">213 - Van Agt/Den Uyl/Terlouw (1981), de verschrikkelijkste kabinetsformatie ooit</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/351-politiek-als-hartstocht-drie-jonge-bewindslieden-uit-het-kabinet-den-uyl-vijftig-jaar-later">351 - Politiek als hartstocht: drie jonge bewindslieden uit het kabinet-Den Uyl vijftig jaar later</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/01-d66-moet-linkser-vindt-oud-partijleider-jan-terlouw">01 - D66 moet linkser, vindt oud-partijleider Jan Terlouw</a>
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/226-in-het-oog-van-de-orkaan-roel-in-t-veld-over-wat-er-mis-is-met-politiek-en-bestuur">226 - In het oog van de orkaan: Roel in 't Veld over wat er mis is met politiek en bestuur</a>&nbsp;
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/316-geheelonthouders-en-andere-epische-drinkers-in-de-politiek">316 - Geheelonthouders en andere epische drinkers in de politiek</a>&nbsp;
<a href="https://omny.fm/shows/betrouwbare-bronnen/587-rekenkamerpresident-pieter-duisenberg-over-2025-als-verloren-jaar-stagnatie-is-nooit-gratis">587 &ndash; Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: &lsquo;Stagnatie is nooit gratis'</a>
***
Tijdlijn
00:00:00 &ndash; Deel 1
00:32:49 &ndash; Deel 2
01:10:14 &ndash; Deel 3
01:50:26 &ndash; Einde

Wat gebeurt er voor en achter de schermen in de politiek? In de podcast Betrouwbare Bronnen praat Jaap Jansen met politieke hoofdrolspelers en hooggekwalificeerde deskundigen. Betrouwbare Bronnen koppelt Nederlandse politiek en beleid aan Europese en internationale ontwikkelingen.

De host van de podcast is Jaap Jansen, een politieke journalist die al zo’n dertig jaar op het Binnenhof werkt. In veel afleveringen koppelt historicus Pieter Gerrit Kroeger met diepgravende betogen en smeuïge anekdotes politieke geschiedenis aan de actualiteit van nu.

Nieuwe afleveringen van Betrouwbare Bronnen verschijnen doorgaans op dinsdag en vrijdag.

Reacties zijn welkom via Twitter @jaapjansen @pgkroeger en via betrouwbarebronnen@dagennacht.nl

Betrouwbare Bronnen heeft ook een website met actuele informatie.

Wilt u informatie over de mogelijkheid om te adverteren of te sponsoren, stuur dan een mailtje aan: adverteren@dagennacht.nl en we nemen zo snel mogelijk contact met u op!

Wat gebeurt er voor en achter de schermen in de politiek? In de podcast Betrouwbare Bronnen praat Jaap Jansen met politieke hoofdrolspelers en hooggekwalificeerde deskundigen. Betrouwbare Bronnen koppelt Nederlandse politiek en beleid aan Europese en internationale ontwikkelingen.De host van de podcast is Jaap Jansen, een politieke journalist die al zo’n dertig jaar op het Binnenhof werkt. In veel afleveringen koppelt historicus Pieter Gerrit Kroeger met diepgravende betogen en smeuïge anekdotes politieke geschiedenis aan de actualiteit van nu.Nieuwe afleveringen van Betrouwbare Bronnen verschijnen doorgaans op dinsdag en vrijdag.Reacties zijn welkom via Twitter @jaapjansen @pgkroeger en via betrouwbarebronnen@dagennacht.nlBetrouwbare Bronnen heeft ook <a href="https://vriendvandeshow.nl/bb" rel="noopener noreferrer" target="_blank">een website</a> met actuele informatie.Wilt u informatie over de mogelijkheid om te adverteren of te sponsoren, stuur dan een mailtje aan: <a href="mailto:adverteren@dagennacht.nl" rel="noopener noreferrer" target="_blank">adverteren@dagennacht.nl</a> en we nemen zo snel mogelijk contact met u op!

Betrouwbare Bronnen

Wat gebeurt er voor en achter de schermen in de politiek? In de podcast Betrouwbare Bronnen praat Jaap Jansen met politieke hoofdrolspelers en hooggekwalificeerde deskundigen. Betrouwbare Bronnen koppelt Nederlandse politiek en beleid aan Europese en internationale ontwikkelingen.
De host van de podcast is Jaap Jansen, een politieke journalist die al zo&rsquo;n dertig jaar op het Binnenhof werkt. In veel afleveringen koppelt historicus Pieter Gerrit Kroeger met diepgravende betogen en smeu&iuml;ge anekdotes politieke geschiedenis aan de actualiteit van nu.
Nieuwe afleveringen van Betrouwbare Bronnen verschijnen doorgaans op dinsdag en vrijdag.
Reacties zijn welkom via Twitter @jaapjansen @pgkroeger en via betrouwbarebronnen@dagennacht.nl
Betrouwbare Bronnen heeft ook <a href="https://vriendvandeshow.nl/bb">een website</a> met actuele informatie.
Wilt u informatie over de mogelijkheid om te adverteren of te sponsoren, stuur dan een mailtje aan: <a href="mailto:adverteren@dagennacht.nl">adverteren@dagennacht.nl</a> en we nemen zo snel mogelijk contact met u op!